Sleutelrol voor adviseurs bij klimaatadaptatie

Na de lunch komen deze onderwerpen binnen ook aan de orde tijdens een paneldiscussie over de toekomst van de agrarische sector. Uitgangspunt is de presentatie van meteoroloog en RTL-weerman Reinier van den Berg. Die betoogde voor de lunch dat de voedselzekerheid in gevaar komt als we ons agrarische model niet aanpassen op de werkelijkheid van klimaatverandering. De panelleden – ondernemers, intermediairs en sectormanagers in de glastuinbouw, veehouderij en open teelten zijn het erover eens dat de onafhankelijke adviseur een strategische partner moet worden die proactief meedenkt over de bedrijfscontinuïteit.

Uitersten op het land, in de kas en in de stal

De dagelijkse bedrijfsvoering staat onder druk door hittegolven, droogte en plotselinge zware regenval. "Als het veel regent in het voorjaar is het lastiger om mest uit te rijden”, vertelt melkveehouder Aalt van Kempen. “Daardoor komt de grasgroei pas later op gang. Met de afgelopen droge zomer erbij betekent dat minder vers voer voor de koeien. Dan moet je aan het winterrantsoen beginnen om de melkproductie op peil te houden. Tel daar de warmte bij op. We hingen tuinsproeiers en ventilatoren in de stal voor verkoeling, maar het blijft warm ook voor de dieren”.

“De droogte zorgt ook in de akkerbouw voor grote uitdagingen”, vult de Brabantse adviseur Bart Meeuwisse aan. "Vroeger moesten we  wachten met oogsten totdat het land droog genoeg was. Nu is het land juist te droog. Zonder beregening veroorzaakt de droge grond dan rooibeschadiging. Vandaag, eind september, zag ik onderweg hierheen 6 haspels volop draaien, alleen om te kunnen rooien.” 

Hoge temperaturen zijn een minstens even grote uitdaging als de droogte, volgens akkerbouwer Jan Boer. "Een plant moet ’s nachts kunnen afkoelen. Met de hoge nachttemperaturen van afgelopen zomer gaat dat niet. Als een plant 's nachts niet afkoelt, put dat uit. Wij balanceerden op het randje van misoogsten."

Soepele regels voor innovatie

In Delfland verbood het waterschap om water te gebruiken voor het beregenen van gewassen. “Met een gietverbod mag je geen druppel oppervlaktewater meer gebruiken”, legt chrysantenkweker Harry Wubbe uit. “Sommige kwekers kwamen daardoor acuut in de problemen. Zelfs voor ons was het spannend, terwijl wij een heel groot bassin hebben. Ik zou onze waterreserve liever ondergronds opslaan, want uit een bassin verdampt te veel. Ondergronds bespaart het bovendien kostbare ruimte. Maar dan loop je tegen een berg bureaucratie en regelgeving op.” Hij wijst erop dat het waterschap wel de hulp vraagt van tuinders om extra water te bergen bij hevige hoosbuien, maar totaal niet flexibel is  wanneer tuinders tijdens droogte in de problemen komen. Volgens hem moet ‘de politiek’ zich inspannen voor soepelere regels om technische innovaties in te zetten.

Ook kleine stappen hebben effect

Om alle uitdagingen het hoofd te bieden, zoekt de sector niet alleen naar technische oplossingen. Klimaatadaptatie zit ook in kleine veranderingen. Veehouder van Kempen past zijn gewas aan: "Wij hebben kruidenrijk grasland ingezaaid dat dieper wortelt. We overwegen nu ook gewassen zoals luzerne en lupine, die tot anderhalve meter diep wortelen en zo ook bij langdurige droogte nog water uit de bodem kunnen opnemen." Van Kempen ziet ook wel wat in gereduceerde grondbewerking met speciale eggen zoals die in Canada worden gebruikt. De zogenaamde schijveneggen laten de bodemstructuur beter intact waardoor vocht beter wordt vastgehouden.

Ingrijpender lijkt de keuze van akkerbouwer Boer met een ruimere vruchtwisseling en meer rustgewassen zoals granen. "In plaats van krappe rotaties, telen we gewassen ruimer. Dit verlaagt op korte termijn het financiële saldo, maar verhoogt op de lange termijn opbrengst en kwaliteit. Helaas worden veel telers door hoge grondprijzen vaak gedwongen tot intensieve rotaties."

Extensivering voorwaarde voor voedselzekerheid

Dat is volgens meteoroloog Reinier van den Berg precies de spagaat waarin de sector zich nu bevindt. "Onder leiding van Sicco Mansholt ontwikkelde Nederland na de Tweede Wereldoorlog het meest efficiënte landbouwsysteem ter wereld. Dat is oprecht iets om heel trots op te zijn. Maar inmiddels weten we dat we met dit intensieve systeem ruim over de grenzen gaan van wat de planeet kan hebben.” Hij benadrukt het belang van stabiel beleid en perspectief voor boeren om mee te kunnen gaan in extensivering klimaatadaptatie. “Als we de transitie samen met boeren vormgeven, biedt dat echt kansen en concrete, nieuwe verdienmodellen. Klimaatverandering kunnen we niet meer terugdraaien. Adaptatie en extensivering zijn daarom noodzakelijk om onze voedselzekerheid veilig te stellen. De innovatiekracht van de agrarische sector in Nederland is ongekend. Als we al die kennis en creativiteit inzetten op adaptatie, kunnen we ook mondiaal onze leidende rol handhaven.”

Glastuinbouwadviseur Danny van de Velde is het daarmee eens. “We behouden onze voorsprong enkel door als sector niet in te dutten. De gehele keten, inclusief adviseurs en verzekeraars, zet samen stappen. Risicoadvies is daarbij onmisbaar. Bij nieuwbouw in kassen beschouwen we klimaatverandering al als een bepalende factor. Adviseurs denken ook actief mee over bedrijfscontinuïteit.” Maar verzekeringsproducten bewegen wat hem betreft nog niet snel genoeg mee. “De acceptatie van aardwarmte en zware accu's bijvoorbeeld. Dat loopt nog vaak te moeizaam vanwege onzekerheid. Wat we nodig hebben is een stabiel politiek klimaat, met duidelijke regels voor investeringszekerheid.”

Vertrouwen op eigen kracht

“Het grillige politieke klimaat maakt investeren voor agrariërs extreem risicovol”, klinkt het ook vanuit de zaal. Sinds de invoering van de Klimaatwet ging Nederland 5 keer naar de stembus, met steeds een radicaal ander politiek landschap tot gevolg. Het merendeel van de panelleden vertrouwt liever op eigen kracht. “De sector bezit veel flexibiliteit en creativiteit”, vindt Bart Strengs, sectormanager Glastuinbouw bij Achmea Agro. “Zo  faseren we  gasverbruik uit en minimaliseren we methaan- en lachgasemissies. We werken samen om hoge schadelasten te vermijden en om onbetaalbare premies voor de hele collectiviteit te voorkomen.” Hij krijgt bijval van kweker Wubbe, die stelt dat de glastuinbouw dankzij samenwerking ook maatschappelijk een belangrijke rol vervult. “We helpen het stroomnet balanceren door ledverlichting flexibel te schakelen, warmtebuffers in te zetten en efficiënte warmtekrachtkoppelingen te gebruiken.”

Weerman Reinier van den Berg voorziet een sleutelrol bij verzekeraars en adviseurs voor de toekomst van de agrarische sector. “We hebben een Mansholt-plan 2.0 nodig, gedragen door ondernemers, overheden en consumenten, met harde doelen voor 2050 en een betrouwbare politiek. Daarvoor is kennis nodig, op basis van feiten en wetenschap, over de talloze kansen die adaptatie biedt. Ik denk dat er een grote verantwoordelijkheid rust op alle onafhankelijke adviseurs hier, om die kennis over te dragen. Gecoördineerde samenwerking is echt van het grootste belang om al die ondernemers in de agrarische sector succesvol door deze moeilijke fase van verandering te loodsen.”

De adviseur als bruggenbouwer

Dat kennis van klimaatverandering steeds belangrijker wordt voor de adviseur is een conclusie die alle aanwezigen delen. Adviseur Doreen van Adrichem geeft aan dat klanten steeds vaker om advies vragen bij situaties die verzekeringstechnisch niet af te dekken zijn, zoals een gietverbod. Ondernemers zijn zich bewuster van de risico's en de snelle ontwikkelingen eisen dat de adviseur continu bijblijft. Bart Meeuwse ziet daarnaast nog een rol voor de adviseur om signalen uit de praktijk te helpen vertalen naar gepaste risico-oplossingen. Dit vereist dat adviseurs gedegen kennis opbouwen over complexe onderwerpen als klimaatadaptatie en weersextremen. Mitigerende innovaties kunnen zelf ook weer acceptatierisico's met zich meebrengen. Investeren in product- en systeemkennis is dus onmisbaar voor gedegen advies én om de razendsnelle ontwikkelingen bij te kunnen houden.